Ruch warunkiem życia

Człowiek – przedstawiciel istot naczelnych, stoi na najwyższym szczeblu drabiny ewolucyjnej kręgowców. I tak jak wszystkie istoty żywe, do życia potrzebuje ruchu! (więcej…)

Dr n. med. J. Twardowska-Rajewska – geriatra, gerontolog 20.11.2019
FacebookTwitterGoogle+Email

Ruch jest jednym z naturalnych czynników niezbędnych do utrzymania organizmu w stanie tzw. hormezy – czuwania, gotowości do adekwatnego reagowania na oddziaływanie bodźców, co warunkuje prawidłowe funkcjonowanie ustroju, zdolność do walki ze stresorami.

Brak zewnętrznych stymulujących bodźców obserwowano np. u astronautów podczas pionierskich, długoterminowych lotów kosmicznych. Brak aktywności fizycznej w kapsule, ograniczona, niezmienna wizualnie i audialnie przestrzeń, wywoływała nie tylko szybki zanik mięśni i kości, ale również depresję z powodu tzw. deprywacji, czyli braku bodźców. Dziś program zajęć fizycznych, umysłowych i odpowiednia dieta pozwalają unikać takich konsekwencji podczas lotów w kosmos.

Aktywność od urodzenia

Człowiek jest naturalnie aktywny już w łonie matki, co wyraźnie widać na obrazach USG – pływa w wodach płodowych, zaciska piąstki, uśmiecha się. Po urodzeniu noworodek wykonuje szereg spontanicznych ruchów, których intensywność – obok innych czynności życiowych (praca serca, oddech, barwa skóry, krzyk) – mieści się w ocenie tzw. skali APGAR. Mówi ona o stanie nowonarodzonego, jego utlenowaniu i szansach na przeżycie. Rosnąc, dziecko rozwija różne rodzaje pamięci: uświadomioną (deklaratywną) i nieuświadomioną (proceduralną), nabywaną drogą odruchów warunkowych, przez powtarzanie celowe i spontaniczne ruchów, czynności. Tak uczy się pełzać, unosić główkę, ssać, uśmiechać, potem siadać, chodzić, używać sztućców, wreszcie jeździć na rowerze i nartach. Wszystkie czynności wykonywane przez ciało – a więc mieszczące się w kategoriach aktywności fizycznych – są nabywane i utrwalane w oparciu o warunkowanie. Za ruchliwość odpowiada układ ruchu: kości, stawy, więzadła, mięśnie oraz układ nerwowy – centralny i obwodowy, który inicjuje i steruje aktywnością ciała. Stąd też zaburzenia mobilności są następstwem nie tylko uszkodzenia narządu ruchu, ale również układu nerwowego.

Aktywność sprzyja utrzymaniu zdrowia

Metabolizm na różnych szlakach przemian ustrojowych powinien być zrównoważony tak, aby utrzymać homeostazę, czyli równowagę wewnętrzną. Stan narządów zmysłów (wzrok, słuch, zmysł równowagi), funkcji układu krążenia i układu oddechowego, stan odżywienia, poziom niedoborów, przyjmowanie leków (a raczej ich nieprawidłowe zlecanie), to najważniejsze przyczyny ograniczenia/upośledzenia aktywności fizycznej.

Korzyści płynących z aktywnego stylu życia nie da się przecenić: to utrzymanie wyżej wspomnianej masy mięśniowej i kostnej, gibkości (ruchy w stawach), prawidłowej równowagi i chodu. Wysiłek fizyczny powoduje rozwój naczyń krwionośnych („pączkowanie włośniczek”) zarówno w krążeniu dużym – systemowym, jak i lokalnym (krążenie płucne). Poprzez poprawę ukrwienia (utlenowania, odżywienia) narządów takich jak serce czy mózg zwiększa się tolerancja  wysiłku – zarówno fizycznego, jak i intelektualnego.

Ponadto aktywność fizyczna zwiększa produkcję związków biologicznie czynnych, regulatorów (enzymy, hormony, neuroprzekaźniki), białek (globulin odpornościowych i albumin – transportowych), poprawia sen (korygując jego fazy), podnosi nastrój, a więc działa antydepresyjnie, poprawia apetyt, przyspiesza przemianę materii (polepsza ją i zwiększa zapotrzebowanie kaloryczne), reguluje poziom cukru, cholesterolu, zapobiega rozwojowi nadciśnienia tętniczego. Poprawia też funkcje poznawcze (pamięć, myślenie) opóźniając tym samym rozwój otępienia.

Wysiłek fizyczny uprawiany w grupie buduje dobre relacje międzyludzkie, dobrze organizuje czas wolny, zapobiega nudzie, samotności i depresji, poprawia samopoczucie i samoocenę. Pozwala zminimalizować ilość przyjmowanych leków i suplementów.

Małymi krokami do zwiększenia aktywności fizycznej

Jeżeli jednak w naszym życiu był czas zupełnie pozbawiony aktywności fizycznej – dłuższa przerwa – to przed rozpoczęciem ćwiczeń należy się do nich należycie przygotować. Pierwszy etap to edukacja: przyswojenie wiedzy na temat polecanych dla seniorów rodzajów aktywności fizycznej i ich odpowiedniego – zindywidualizowanego, spersonalizowanego  stosowania. Drugi etap to ocena swoich możliwości, zasobów organizmu, a więc diagnoza stanu zdrowia i ograniczeń – chorób, niesprawności (badania lekarskie). Trzeci etap to wybór odpowiedniej dla siebie aktywności, w konsultacji z instruktorem, trenerem, rehabilitantem czy lekarzem: co ćwiczyć, ile, kiedy, jak często, w jaki sposób. Program winien być monitorowany, z uwzględnieniem reakcji układu krążenia na obciążenie wysiłkiem. Jako czwarty etap długoterminowego wdrożenia ćwiczeń, systematyczność, regularna ocena realizacji i efektów, korekta oraz modyfikacja.

Rehabilitacja ruchowa – kinezyterapia, powinna być nieodłącznie związana z każdym etapem leczenia każdej choroby: czy to w tzw. problemie osiowym (stan po przebytym zawale, udarze mózgu, złamaniu i endoprotezoplastyce, operacjach) czy też jako prewencja II- i III-rzędowa w przewlekłych chorobach prowadzących do miażdżycy jak cukrzyca, dyslipidemia, nadciśnienie, otyłość, osteoporoza, sarkopenia i wiele innych.

Aktywność fizyczna winna być stosowana w profilaktyce, a także w już rozwiniętych tzw. wielkich problemach geriatrycznych. Są to zespoły charakterystyczne dla wieku senioralnego i występujące z największą częstością w tym okresie życia. Zaliczamy do nich dysfunkcje zwieraczy (cewki moczowej i odbytu; skutkujące nieotrzymaniem moczu, wiatrów, stolca), zaburzenia równowagi i chodu – upadki, niesprawność motoryczna i ostre zaburzenia świadomości (jako wynik dekompensacji metabolicznej mózgu). Ćwiczenia fizyczne poprawiają utrzymywanie równowagi i jakość chodu, przeciwdziałając upadkom oraz wtórnym obrażeniom i złamaniom. Systematyczna „praca” z mięśniami Kegla (mięśniami przepony miednicznej) polegająca na systematycznym powtarzaniu skurczów, poprawia możliwości kontroli nad potrzebami fizjologicznymi.

Najlepszy lek bez skutków ubocznych

Właściwie ułożony i realizowany program ćwiczeń fizycznych ma same zalety i żadnych wad: nie powoduje działań ubocznych (tak, jak robią to leki!), nie wymaga skomplikowanej aparatury i jest w porównaniu do innych metod mniej kosztowny. Może być prowadzony na każdym etapie leczenia: w szpitalu, na oddziale rehabilitacyjnym, w sanatorium, w domu opieki stacjonarnej i dziennej dla osób starszych czy wreszcie w domu pacjenta. Program taki powinien być realizowany w sposób zintegrowany i ciągły, we współpracy ze wszystkimi członkami zespołu pracującego na rzecz osoby starszej. Istnieje jednak pewien problem: osoby starsze są przeważnie niechętne wobec takich ćwiczeń, wymagają mobilizacji i stymulacji, argumentowania i wsparcia. Toteż instruktor musi być wyposażony w umiejętności przekazywania wiedzy i negocjowania, a samego seniora powinien traktować z szacunkiem i sympatią, będąc jednocześnie konsekwentnym i wymagającym. Senior z kolei musi mieć świadomość, że nikt za niego nie podejmie aktywności fizycznej i że ćwiczenia powinny być powtarzane regularnie i samodzielnie (jeśli to możliwe). Zajęcia indywidualne czy w grupie odbywające się jeden lub dwa razy w tygodniu to za mało, aby osiągnąć pożądane efekty. Warto więc podjąć ten trud i samodzielnie zadbać o swój organizm poprzez podejmowanie regularnej aktywności fizycznej.

Dr n. med. J. Twardowska-Rajewska – geriatra, gerontolog
Ogólna ocena:
0
ilość ocen: 0

Komentarze

0

Podobne artykuły

Pobierz bezpłatny Poradnik dla Rodzin i Opiekunów Seniorów

Książka dedykowana jest wszystkim tym, którzy chcą zgłębić swoją wiedzę na temat opieki i wsparcia seniorów w codziennym życiu. Publikacja jest bezpłatna i zawiera praktyczne informacje dotyczące procesów starzenia, chorób związanych z wiekiem, opieki, rehabilitacji i pomocy socjalnej.