Słuch w podeszłym wieku

Postępy w naukach biologicznych, medycznych, wyeliminowanie epidemii chorób zakaźnych i wzrost stopy życiowej przyczyniły się do wydłużenia życia ludzkiego. Dziś w Polsce żyje 1,5 mln osób, które ukończyły 80 lat, a 2,5 mln jest w wieku powyżej 75. roku życia. Geriatra prof. T. Grodzicki zjawisko to określa mianem „silver tsunami”. (więcej…)

Dr n. med. J. Twardowska-Rajewska – geriatra, gerontolog 25.09.2019
FacebookTwitterGoogle+Email

W Polsce starość przebiega niepomyślnie tj. z towarzyszącą jej wielochorobowością i niesprawnością, z krótkim funkcjonalnym czasem życia i niską jego jakością, co skutkuje niesamodzielnością. Podobnie w UE, tylko 20% osób po 65. roku życia jest zdrowa, 40% ma jedną chorobę przewlekłą, pozostałe 40% – dwie, trzy lub więcej i wymaga pomocy w realizacji codziennych czynności samoobsługowych.

Niepełnosprawność jest wypadkową deficytów psychofizycznych, społecznych i środowiskowych. Według prof. Barbary Bień, „osobę starszą można uznać za zdrową, jeśli obciążenie chorobami nie powoduje istotnego ograniczenia jej funkcjonowania”. Zatem autonomia osoby starszej zależy od odpowiedniego – kompleksowego – systemu wsparcia: ze strony rodziny, opieki medycznej i społecznej w naturalnym środowisku życia. W przeciwnym wypadku niepełnosprawność będzie barierą w relacjach międzygeneracyjnych w rodzinie i społeczeństwie, przyczyną stygmatyzacji, marginalizacji, przemocy, agresji i zaniedbania osób starszych.

Do najczęstszych przyczyn niepełnosprawności osób starszych, prócz następstw narządowych miażdżycy i prowadzących do niej chorób metabolicznych – cywilizacyjnych, zwanych czynnikami ryzyka jej rozwoju (cukrzyca insulinoniezależna, nadciśnienie i dyslipidemia, skojarzone z otyłością typu brzusznego – zespół polimetaboliczny X) oraz oprócz choroby zwyrodnieniowej stawów – należą zaburzenia widzenia i słuchu.

Istnieje konieczność rutynowego przeprowadzania kompleksowej oceny gerontologicznej, która umożliwi wykrycie i standaryzowane oszacowanie deficytów tj. stopnia poszczególnych dysfunkcji oraz zasobów, na których można budować kompleksową rehabilitację. Pozwala też przyznać świadczenia według ujednoliconych kryteriów, daje możliwość powtarzalnej kontroli efektywności podjętej interwencji, analizę kosztów (leczenia, rehabilitacji, protezowania). Głównym celem jest usprawnienie, wydłużenie oczekiwanej długości życia (LE – ang. Life Expectancy) i minimalizowanie instytucjonalizacji seniora z poprawą jakości życia (QL – ang. Quality of Life), która rozumiana jest jako różnica między odczuwanymi potrzebami a możliwością ich realizacji.

Jedną z częstych przyczyn niesprawności i niesamodzielności w podeszłym wieku jest niedosłuch lub głuchota. Na zaburzenia narządu słuchu cierpi 14% osób starszych (16% mężczyzn, 13% kobiet). „Normalne” słyszenie deklaruje 89% osób w wieku 65-69 lat i tylko 40% w wieku ponad 90 lat. Z aparatem słuchowym zaburzenia słuchu nadal odczuwa 30% osób powyżej 65. roku życia zaś całkowicie głuchych jest powyżej 1%. Aparatu słuchowego używa 2% osób poniżej 59. roku życia i 10% – powyżej 90. roku życia.

Głuchota starcza – presbyacusis

Jest ona wynikiem złożonego mechanizmu uszkodzenia – ubytkiem słuchu wolno postępującym, symetrycznym, obwodowym, nieprzewodzeniowym, o niewyjaśnionej przyczynie. Rozpoczyna się w wieku średnim lub starczym. Audiogram ma niezmienny kształt, co sugeruje stałość lokalizacji i mechanizm uszkodzenia na przestrzeni lat. Obserwuje się nieproporcjonalnie duże do audiometrii tonalnej zaburzenie rozumienia mowy, co sugeruje zmiany ośrodkowe tzn. zwyrodnieniowe w centralnych drogach słuchowych w obrębie płata skroniowego z towarzyszącym zwolnionym przetwarzaniem i wydłużonym ośrodkowym czasem reakcji. Charakterystyczne dla presbyacusis jest upośledzenie rozumienia mowy zależnej i wysokich tonacji głosu (dzieci, kobiety).

Typy głuchoty starczej (według Crowe, Saxen, Schuknecht) przedstawiają się następująco:

  • głuchota czuciowa – charakteryzują ją zmiany zanikowe narządu Cortiego (zakręt podstawowy ślimaka) z ubytkiem wysokich częstotliwości przy dobrym rozumieniu mowy;
  • głuchota nerwowa – występuje w wyniku spadku liczby neuronów ślimaka (zakrętu podstawnego) z zaburzeniami rozumienia mowy
  • głuchota mechaniczna – postępuje wolno, towarzyszą jej zmiany zanikowe prążka naczyniowego, przy braku zmian zwyrodnieniowych neuronów ślimaka; dobre rozumienie mowy obserwuje się do ubytku 50dB;
  • głuchota metaboliczna – jest wynikiem procesu starzenia się, gdzie zaburzenia rozumienia mowy zależą od ubytku słuchu, przy braku adekwatnych zmian w uchu wewnętrznym.

W badaniu audiometrycznym wyróżnia się fenotypy audiometryczne głuchoty starczej (według Dubno, Schmidt, Eckert 2011):

  • normalny – odpowiedni do wieku lub z nieznacznym uszkodzeniem słuchu w wyższych częstotliwościach („przed-metaboliczny”);
  • metaboliczny – płaski ubytek słuchu 20dB w zakresie niższych częstotliwości i stopniowo narastający ubytek częstotliwości wyższych;
  • czuciowy – prawidłowy dla częstotliwości niskich z ostrym spadkiem dla częstotliwości wyższych;
  • mieszany – metaboliczno-czuciowy.

Podatność na uszkodzenia słuchu warunkują indywidualne czynniki genetyczne zwiększające podatność na zmiany związane z wiekiem – tzw. AHL (ang. age hearing loss) oraz na hałas NIHL (ang. noise hearing loss). Zwiększona podatność na rozwój AHL i NIHL może być warunkowana przez polimorfizmy wielogenowe, m.in. z grupy genów stresu oksydacyjnego, genów związanych z obiegiem jonów K+ w uchu wewnętrznym. Do innych czynników ryzyka należą: płeć męska, niewłaściwa dieta, nadciśnienie tętnicze, leki ototoksyczne (antybiotyki aminoglikozydowe, salicylany, leki moczopędne, chemioterapeutyki). Wśród objawów towarzyszących starczej głuchocie wymienia się: pogorszenie poziomu rozróżniania słów, zawroty głowy (presbyvertigo), szumy uszne (tinnitus), czyli wrażenia dźwiękowe, odbierane przez centralny układ nerwowy mimo braku stymulacji akustycznej.

Leczenie przewlekłych szumów usznych, które zaproponował Jastreboff – TRT (ang. tinnitus retraining therapy) polega na stworzeniu niskiego poziomu szumu szerokopasmowego, skierowanie uwagi na inne dźwięki wraz z terapią psychologiczną. Szymiec i Szyfter (2002) zwrócili uwagę na skuteczność cyfrowych aparatów słuchowych w leczeniu szumów usznych. Zaburzenia słuchu są tak częstą dysfunkcją w okresie starości, że diagnostyka w kierunku niedosłuchu powinna obejmować wszystkie osoby starsze – również nieaktywne zawodowo. Seniorzy bowiem często ukrywają niedosłuch i konieczność noszenia aparatów słuchowych traktują jako stygmat starzenia.

Konsekwencje psychologiczne i społeczne niedosłuchu osób starszych

Są one rozległe i znaczące. Otóż utrudnienie rozumienia mowy i komunikacji werbalnej jest istotą tzw. „głuchoty społecznej”. Towarzyszącym problemem jest postępujące ograniczenie zdolności poznawczych (edukacja ustawiczna) z tzw. analfabetyzmem funkcjonalnym i utratą aktywności społecznej. Pojawia się obniżenie sprawności funkcjonalnej, utrata poczucia sprawstwa i autonomii, bezradność, pogorszenie samooceny, nastroju, ekskluzja społeczna i samotność. Wszystkie te czynniki powodują pogorszenie jakości życia (QL) i skrócenie oczekiwanego czasu trwania życia (LE).

Badania przesiewowe pod kątem diagnozy niedosłuchu winny obejmować:

  • wywiad – dotyczący niedosłuchu, szumów usznych i zawrotów głowy;
  • kwestionariusz wywiadu również dla członków rodziny badanego;
  • badanie audiometryczne: tonu czystego, mowy oraz impedancyjne.

Porozumiewanie się z seniorami o upośledzonym słuchu

Powinno odbywać się według określonych zasad. Otóż należy eliminować konkurencyjne dźwięki. Mówca winien być zwrócony do słuchacza z dobrze oświetloną twarzą z wyrazistą mimiką, przy czym odległość od lepiej słyszącego lub zaprotezowanego ucha powinna nie przekraczać 90 cm. Należy mówić wyraźnie, wolno i parafrazować przy powtarzaniu. Pomocą mogą służyć indywidualne wzmacniacze mowy w aparatach telefonicznych, radioodbiornikach, telewizorach, a podczas kontaktów towarzyskich np. gry w karty można wykorzystać mikrofon i wzmacniacz.

Leczenie dysfunkcji narządu słuchu u osób starszych

Metodą wzmocnienia jest zastosowanie zaprotezowania za pomocą cyfrowego aparatu słuchowego, przy czym problemy adaptacyjne do protezy słuchu pozwala pokonać trening słuchowy. Problemy w rehabilitacji narządu słuchu w metodzie czytania mowy jako alternatywy aparatu słuchowego wynikać mogą z osłabienia ostrości wzroku i pamięci krótkotrwałej. Inną z metod, mającą niewielkie zastosowanie w tej grupie wiekowej jest fonowibracja czy przetwarzanie mowy i dźwięków na wibracje. Zawsze należy poszukiwać najlepszej metody indywidualnie dla każdego seniora, licząc się z koniecznością pokonania problemów psychicznych i psychologicznych przez audiologa. Niezbędna jest tu współpraca z rodziną i jej pomoc.

Wśród aparatów słuchowych poza zausznymi i okularowymi częściej stosowane są wewnątrzuszne, a także aparaty przenoszące sygnał dźwiękowy z upośledzonego ucha (CROS, BICROS). Aparaty pudełkowe przydatne są dla osób z upośledzonymi ruchami precyzyjnymi. Wykorzystywane są również modele geriatryczne zdalnie sterowane, z włącznikiem T do porozumiewania telefonicznego, aparaty z automatyczną regulacją wzmocnienia oraz – w przypadku niemożności założenia aparatu wewnątrzusznego – aparaty działające na przewodnictwo kostne. Wszczepy ślimakowate stosowane są w przypadku głębokiej głuchoty przy nieskuteczności silnych aparatów słuchowych, jednak ich ograniczone zastosowanie wynika z wysokich kosztów urządzenia oraz konieczności długotrwałej rehabilitacji po zabiegu wszczepienia implantu. Niezaprzeczalnie, oferują najlepszą jakość leczenia dysfunkcji i wysoką jakość życia, zapewniają inkluzję społeczną.

Zaburzeń słuchu u osób starszych nie należy traktować jako tzw. schorzeń z powodu starości i trzeba je starannie diagnozować i leczyć. Zaniechanie jest bowiem nieetyczne z punktu widzenia jednostki i społecznie naganne. Zgodnie z teorią „biegu życia” (ang. life-span) człowiek ma prawo do najwyższej jakości życia aż do ostatniego oddechu.

 

W artykule zostały wykorzystane fragmenty tekstu autorki z publikacji na stronie internetowej Rady Seniorów Miasta Poznania (2015).

Dr n. med. J. Twardowska-Rajewska – geriatra, gerontolog
Ogólna ocena:
0
ilość ocen: 0

Komentarze

0

Podobne artykuły

Pobierz bezpłatny Poradnik dla Rodzin i Opiekunów Seniorów

Książka dedykowana jest wszystkim tym, którzy chcą zgłębić swoją wiedzę na temat opieki i wsparcia seniorów w codziennym życiu. Publikacja jest bezpłatna i zawiera praktyczne informacje dotyczące procesów starzenia, chorób związanych z wiekiem, opieki, rehabilitacji i pomocy socjalnej.