Trening pamięci seniora – starsze i nowsze metody

Czy mózg starzeje się wraz z całym człowiekiem, zgodnie z jego wiekiem metrykalnym, czy zaś w tempie indywidualnym, niezależnym od kalendarza? Czy możemy opóźnić starzenie mózgu? Jaki wpływ na mózg ma ogólny stan zdrowia? Na czym polega trening mózgu – pamięci, również z wykorzystaniem nowych zdobyczy nauki? (więcej…)

Dr n. med. J. Twardowska-Rajewska – geriatra, gerontolog 29.03.2019
FacebookTwitterGoogle+Email

Mózg – czyli co?

Mózg, choć waży tylko 1.31,5 kg, składa się z 1011 komórek nerwowych – neuronów, łączących się ze sobą drzewkowatymi wypustkami – dendrytami. Każda komórka kontaktuje się z 10 tysiącami innych, tworząc sieć. Zakończenia wypustek jednego neuronu łączą się z wypustkami drugiego poprzez styk (synapsę) – przestrzeń, w której wydzielana jest substancja pośrednicząca (neuroprzekaźnik), swoista dla grupy komórek o określonej funkcji w mózgu. Gdy brakuje neuroprzekaźnika pojawiają się objawy zaburzenia konkretnej funkcji mózgu. I tak, w chorobie Alzheimera giną neurony  pełniące kluczową rolę w procesach pamięciowych, zaś w chorobie Parkinsona – neurony istoty czarnej, produkujące dopaminę, których niedobór przejawia się m.in. wzmożoną sztywnością, drżeniem. Neurony są połączone ze sobą nie w sposób „każdy z każdym”, lecz wybiórczo – w systemy operacyjne, zgodnie z ich hierarchiczną organizacją.

Komputer wielkości kuli ziemskiej!

Liczba neuronów w ciągu życia człowieka nie ulega zwiększeniu – ostatnio pogrzebano nadzieję, że istnieją komórki macierzyste dla neuronów „odnawiające mózg”, gdyż wcześniej pomylono je z komórkami macierzystymi komórek gleju.

Glej to kilka typów komórek, spełniających ważną rolę w mózgu: podporową („kit”), odżywczą i zabezpieczającą równowagę dla neuronów, chroniąca przed substancjami szkodliwymi, biorącą udział w metabolizmie wielu ważnych dla mózgu substancji, usuwającą stare, uszkodzone neurony.

Codziennie, poprzez apoptozę, ginie blisko 10 tysięcy neuronów. Giną głównie te, które są funkcjonalnie bierne – nie otrzymują impulsów nerwowych z sieci – są nieużywane.

Jednak u zdrowego seniora, u którego nie rozwija się choroba, np. otępienie (najczęściej miażdżycowe czy alzheimerowskie), jeśli dodatkowo czynnie stymuluje się mózg – funkcje intelektualne nie pogarszają się w uchwytny sposób. Co więcej, dzięki tzw. neuroplastyczności, czyli zdolności do trwałej zmiany funkcji neuronu pod wpływem bodźców zewnętrznych, mózg nie traci umiejętności nabywania nowej wiedzy do końca życia! Trzeba jednak spełniać określone warunki.

Chcesz zadbać o swój mózg? Dbaj o całe ciało!

Ponieważ mózg jest częścią całego ciała człowieka, ważny jest ogólny stan zdrowia. Globalną chorobą cywilizacyjną jest miażdżyca, niszcząca tętnice, również te w mózgu, co powoduje pogorszenie ukrwienia tkanki mózgowej, upośledzone zaopatrywanie w tlen i glukozę i w efekcie – pogorszenie pracy mózgu. Czynnikami przyspieszającymi rozwój miażdżycy są choroby metaboliczne: otyłość, cukrzyca, dyslipidemia (wysoka frakcja cholesterolu promiażdżycowego) i nadciśnienie tętnicze. Rozwijają się podstępnie przez wiele lat, a ich uszkadzający wpływ na tętnice widać m.in. na dnie oka czy w badaniu obrazowym mózgu (tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny jako tzw. „choroba drobnych naczyń”). Zatem dbałość o ciało – profilaktyka przeciwmiażdżycowa, prozdrowotny styl życia (dieta, ruch, higiena psychiczna) odgrywają fundamentalną rolę dla zachowania sprawności mózgu. Jeśli mózg jest „nieużywany” lub choruje wraz z ciałem, pojawiają się niezależne od wieku metrykalnego zaburzenia jego funkcji – pamięci, myślenia, wyższych czynności intelektualnych, które nie wynikają z samego fizjologicznego procesu starzenia.

W miarę upływu lat poszczególne funkcje, składające się na proces poznawczy ulegają modyfikacji. Na przykład wskutek zmian, wynikających z „fizjologicznego” starzenia się narządów wzroku i słuchu, pogarsza się pamięć pierwszego kontaktu z bodźcem zewnętrznym (zmysłowa), jednak nasilenie zależy od ogólnego stanu zdrowia. Również pamięć krótkotrwała ma mniejszą pojemność i wymaga określonych ćwiczeń (mnemotechnik) dla jej wsparcia. Wydłużeniu ulega czas reakcji na bodziec, maleje odbiór przy równoczesności działania kilku bodźców, przerzutność/elastyczność uwagi (wygaszanie jednego rozwiązywanego zadania, aby zająć się kolejnym), spostrzegawczość (szczegóły, różnice–podobieństwa), koncentracja uwagi przez dłuższy czas na jednym zadaniu. Inne składowe pamięci (operacyjna, odpowiedzialna za dobór strategii dla rozwiązania, bazująca na zasobach pamięci trwałej oraz pamięć epizodyczna scalająca informacje zlokalizowane w różnych częściach mózgu) może pozostać na dobrym poziomie. Natomiast pamięć prospektywna, dotycząca planów i zadań na przyszłość oraz pamięć semantyczna, zawierająca trwałą wiedzę, nie ulegającą modyfikacji (np. definicje, tabliczka mnożenia), nie ulegają pogorszeniu. „Stara” pamięć trwała, przechowująca najdawniejsze wspomnienia, długo pozostaje nienaruszona nawet w chorobach otępiennych, np. chorobie Alzheimera.

Fitness dla mózgu

Aby utrzymać funkcje poznawcze na pożądanym poziomie należy systematycznie pracować nad tym przez całe życie (a nawet w okresie prekoncepcyjnym i prenatalnym: i tu rola przyszłych rodziców w zapewnieniu zdrowego materiału genetycznego potomkowi), podejmować wyzwania edukacyjne (LongLifeLearning). Materiał przyswajany musi mieć znamiona nowości, zmienności w czasie i większej trudności („przekraczanie strefy własnego komfortu”). Dotyczy to zarówno słowa pisanego/czytanego (tradycyjne źródła), słuchanego (a nie „słyszanego” – jako szum akustyczny) czy źródeł multimedialnych (telewizja, Internet). Zadania muszą być „ambitne”, stymulujące intelektualnie, wymagające wysiłku.

Znane są rozmaite, tradycyjne ćwiczenia pamięci/mózgu: rozwiązywanie krzyżówek, układanie puzzli, scrabble, memory, gry planszowe – używane pierwotnie przez dzieci i młodzież. Byłoby sytuacją wielce pożądaną, aby zajęcia takie były realizowane wspólnie z dziadkami, w ramach tzw. współpracy międzygeneracyjnej.

Jest wiele gier komputerowych – wykorzystywanych przez dzieci i młodzież – o charakterze pośrednio edukacyjnym, które z powodzeniem mogą być stosowane dla treningu pamięci osób dorosłych czy starszych.

W walce z wykluczeniem cyfrowym seniorów organizowane są kursy, warsztaty (sponsorowane w ramach rozmaitych projektów regionalnych, globalnych) umiejętności korzystania z komputera, Internetu, odbywające się w uniwersytetach trzeciego wieku, klubach seniora, kawiarenkach internetowych, filiach bibliotek publicznych. W Internecie pod hasłem „senior exercise” dostępne są e-ćwiczenia w ramach „brain training” (treningu mózgu). Zwykle są nakierowane na poprawę sprawności kilku funkcji poznawczych jak: pamięć świeża, uwaga, prędkość reakcji, koordynacja, rozwiązywanie złożonych problemów, poprawa wyobraźni przestrzennej, dostosowanie/elastyczność/przerzutność (flexibility), umiejętności matematyczne, językowe. I tak np. Piano Tiles, Dancing Lines, czyli gry muzyczne, ćwiczą koordynację oko-ręka, ucho-ręka. Inne wspierają wyobraźnię przestrzenną: Puzzledom (connect, blocks, shikaku, pangram, till). Lumosity czy Peak ćwiczą spostrzegawczość (różnice, podobieństwa, detale), świeżą pamięć i szybkość reakcji (porządkowanie cyfr według wielkości, dopasowywanie geometrycznych figur – puzzli). Popularne wśród młodzieży gry strategiczne (FPS: first person shuter) ćwiczą pamięć operacyjną, szybkość reakcji, planowanie.

Wydaje się, że podczas terapii zajęciowej czy treningu mózgu (realizowanym przez psychologa) – prowadzący instruktor/trener („specjalista”) gier komputerowych, w trakcie zaplanowanych zajęć edukacyjnych powinien wstępnie przeprowadzić indywidualną diagnozę, oceniając możliwości uczestników takich zajęć, a następnie w spersonalizowany sposób dostosować propozycje do potrzeb i upodobań. Nie jest mi wiadome, aby w pracy z seniorami ten sposób wspierania sprawności mózgu/pamięci był gdzieś programowo stosowany. Możliwe byłoby wykorzystanie młodych wolontariuszy do prowadzenie zajęć z seniorami w klubach itp. Należy dodać, że poprawa stanu sprawności ciała w trakcie zaplanowanych programów ćwiczeń np. tai chi, joga, zumba czy wielu innych – poprzez poprawę krążenia – ukrwienia, utlenowania mózgu (a także korektę niektórych zaburzeń metabolicznych) poprawiają wydatnie jego funkcjonowanie (opublikowano liczne prace naukowe na ten temat).

 

Powyższe rozważania można spuentować tak:

  1. Na naukę nigdy nie jest za późno pod warunkiem, że przez całe życie dbasz o swój mózg, aby nie pojawił się analfabetyzm tzw. funkcjonalny.
  2. Narząd nieużywany „zanika”, a dotyczy to nie tylko mięśni (sarkopenia) i kości (osteoporoza), ale zaniku funkcji mózgu.
  3. Mózg jest najdoskonalszym narządem we wszechświecie i dziejach historii, ale jakże w niewielkim stopniu jest wykorzystywany!
  4. Doceńmy jego geniusz i wspierajmy go!

 

Dr n. med. J. Twardowska-Rajewska – geriatra, gerontolog
Ogólna ocena:
4.75
ilość ocen: 4

Komentarze

0

Podobne artykuły

Pobierz bezpłatny Poradnik dla Rodzin i Opiekunów Seniorów

Książka dedykowana jest wszystkim tym, którzy chcą zgłębić swoją wiedzę na temat opieki i wsparcia seniorów w codziennym życiu. Publikacja jest bezpłatna i zawiera praktyczne informacje dotyczące procesów starzenia, chorób związanych z wiekiem, opieki, rehabilitacji i pomocy socjalnej.